[Phân tích tâm lý nhân vật] Hannibal Lector (Phần 2) – Chẩn đoán tâm lý nhân vật

[Phân tích tâm lý nhân vật] Hannibal Lector (Phần 1)

——

1. Rối loạn nhân cách phản xã hội ASPD

Trong suốt thế kỷ trước các nhà nghiên cứu và các bác sĩ lâm sàng đã sử dụng đa dạng các thuật ngữ để miêu tả ASPD chẳng hạn như bệnh xã hội (sociopathy), đạo đức suy đồi (moral insanity). Kraepelin và Schneider thì dùng từ nhân cách bệnh (psychopath) để chỉ loại rối loạn này, tuy nhiên về sau thuật ngữ trên bị áp dụng một cách quá rộng rãi để chỉ tất cả các loại rối loạn nhân cách. Chính DSM (phiên bản II và III) đã biệt định tên như hiện nay: Rối loạn nhân cách chống xã hội. Các triệu chứng chính để chẩn đoán bệnh cũng thay đổi từ việc chú trọng đến sự suy giảm cảm xúc trong các mối quan hệ với mọi người đến việc tập trung vào các hành vi bên ngoài đặc biệt là các hành vi gây hấn và bốc đồng

Trong ICD-10, Rối loạn nhân cách chống đối xã hội là một rối loạn nhân cách có đặc điểm là sự không quan tâm đến các ràng buộc xã hội và sự vô tình một cách chai lỳ đổi với cảm xúc của những người khác. Có sự khác biệt lớn giữa hành vi ứng xử và các quy tắc chuẩn mực xã hội hiện hành. Hành vi này không thể nhanh chóng thay đổi khi gặp một tình huống bất lợi bao gồm cả hình phạt. Bệnh nhân không thể chịu nổi sự thất bại và rất dễ bùng nổ những cơn gây hấn bao gồm cả bạo lực. Bệnh nhân cũng có khuynh hướng trách mắng những người khác hoặc đưa ra những lý lẽ khéo léo để biện minh cho hành vi xung đột với xã hội của bệnh nhân.

Tiêu chuẩn chẩn đoán theo DSM-V, Có 7 biểu hiện của rối loạn chống đối xã hội ASPD nhưng chỉ cần có ít nhất 3 trong các biểu hiện này kèm theo việc coi thường và xâm phạm quyền lợi của người khác cộng thêm những rối loạn đạo đức hoặc rối loạn ứng xử trong khoảng thời gian trước 15 tuổi. Dưới đây là phân tích về các biểu hiện của Hannibal trong các series phim.

Những triệu chứng liên quan tới rối loạn nhân cách chống đối xã hội của Hannibal Lector được thể hiện khá nhiều trong bộ phim “Sự im lặng của bầy cừu”. Hannibal Lecter xuất hiện khi đang ở trong tù, đặc vụ Clarice Starling là một sinh viên tập sự được cử tới trò chuyện với Lector để khai thác thông tin về một kẻ bắt chước hắn. Khi đó, hắn bị biệt giam ở khu riêng biệt, được miêu tả như một kẻ dối trá, quái vật, nguy hiểm và ăn thịt người. Gã đã gây ra vài vụ án nghiêm trọng trong đó có giết người, và ăn thịt nạn nhân của gã. Sự nguy hiểm và khả năng thiên tài của bác sĩ  Hannibal này còn được thể hiện bằng việc Chính Phủ nhờ vả Hannibal trong việc điều tra phá án. Bác sĩ Chilton – giám đốc trại giam bệnh viện tâm thần Baltimore đã nói về Hannibal như thế này trong lần gặp gỡ đầu tiên với Clarice Starling: “Hắn là một con quái vật, một gã tâm thần hoàn toàn, khó mà bắt sống loại này. Theo quan điểm nghiên cứu, Lecter là tài sản quý nhất của chúng tôi”

Triệu chứng đầu tiên của Hannibal là việc sử dụng ngôn ngữ để tạo ra những nhận thức sai lạc, để tiêu khiển, để trục lợi và để đạt được mục tiêu của mình. Cách mà Hannibal sử dụng khi giao tiếp với Starling đều rất tinh tế và nhiều thủ thuật thông minh. Lúc đầu, hắn thể hiện với phong thái rất bình tĩnh, giọng nói đầy sức nặng mặc dù hắn đang là tù nhân và đang trong phòng giam. Ánh mắt trực diện và không biểu lộ bất kỳ một cảm xúc nào. Chính giọng nói và ánh mắt đó đã tạo ra năng lượng áp đảo đặc vụ Clary Starling khiến cô có nhiều biểu hiện nói đứt quãng, run sợ. Hannibal đưa ra những manh mối chỉ dẫn bằng phương thức đảo chữ cái về việc hắn biết có một kho hàng được bệnh nhân tên là Hester Mofet của hắn thuê. Hester Mofet sau khi đảo chữ cái lại sẽ thành “phần còn lại của tôi” (the rest of me). Hắn đưa ra điều kiện có môi trường tốt hơn và tạo tiền đề để có thể trốn thoát. Tất cả quá trình hắn thực hiện một cách có suy nghĩ và tính toán. Cao hơn một lời nói dối để trục lợi hoặc để giải trí, đó là âm mưu được lập trình rất cẩn thận để đạt được mục đích, tạo ra những vỏ bọc của sự tao nhã và lịch sự, hắn thao túng và dẫn dắt Starling thực hiện từng bước mong muốn của mình để đạt được âm mưu.

Triệu chứng thứ hai là việc thực hiện hàng loạt hành vi giết người, chỉ để đạt được mục tiêu trốn khỏi nhà tù – Những hành vi chống đối xã hội như: giết hai người cảnh sát và lột da của một người để làm mặt nạ cho tiện việc trốn thoát, còn người còn lại thì hắn moi ruột rồi treo lên như thể đó là đồ trang trí. Hắn cũng giết nguyên một đội cứu thương và một người khách du lịch, cướp lấy quần áo và ví tiền. Đây là những hành vi phạm tội mang tính nghiêm trọng, ảnh hưởng đến mạng người và khiến cho Hannibal Lector bị truy tố trước pháp luật và phải trốn chạy. Trong bộ phim Hannibal sau đó, hắn lấy tên giả, sống ở một khu vực mới, là người thủ thư và có những buổi thuyết giảng trò chuyện về sách như một người bình thường. Kèm theo những yếu tố trên là triệu chứng thứ ba về việc coi thường sự an toàn của người khác, tính gây hấn và xung động cao.

Triệu chứng thứ tư của Hannibal là khi giết người, thậm chí, những phân đoạn mô tả Hannibal ăn thịt người, hắn luôn có thái độ bình tĩnh, chẳng chút chần chừ và không hề có một cảm giác tội lỗi. Những hành vi phạm tội lệch khỏi chuẩn mực xã hội, làm tổn thương nghiêm trọng tới người khác nhưng không hề có cảm xúc, lãnh cảm và hoàn toàn bình tĩnh. Hannibal có thể bình tĩnh phá nát hàm, hủy hoại đôi mắt và nhai ngấu nghiến chiếc lưỡi của một nữ y tá mà mạch huyết áp không vượt quá con số 85 (Mạch đập 85 chính là huyết áp của một người bình thường trong trạng thái tinh thần và thể chất ổn định, hô hấp bình thường, không hồi hộp hay hoảng loạn về thần kinh), hay phanh bụng của một nhân viên cảnh sát rồi treo lên cao và lột da mặt của người khác và đắp lên mặt mình để bình thản vượt qua vòng vây cảnh sát một cách dễ dàng cho thấy được giết người vốn là sở thích và tài năng thiên bẩm của Hannibal Lecter, đồng thời là bậc thầy trong việc chơi đùa với tâm trí con mồi trước khi kết liễu. Trong bộ phim Hannibal còn có phân đoạn hắn trói một người đàn ông vào ghế, trước mặt đặc vụ Starling, hắn mở hộp sọ của anh ta và cắt não anh ta, nướng trên bếp và đút cho chính anh ta ăn. Trong suốt quá trình, hắn không hề nao núng, thậm chí còn trò chuyện với Starling như đó là một việc bình thường hàng ngày. Phân cảnh hắn gặp bà nghị sĩ, người có con gái hiện đang bị bắt cóc bởi Buffalo, hắn chỉ hỏi bà có nuôi con gái bằng sữa mẹ không. Phân cảnh này vừa thể hiện ý định không cảm xúc của hắn đối với người khác, vừa thể hiện góc nhìn của hắn về sự việc. Nếu như người khác sẽ thấy sự cảm thông với người mẹ đang muốn tìm con và biết rằng nếu không nhanh chóng thì con mình có thể bị giết và bị lột da, thì Hannibal thấy một góc khác: bà có thực sự yêu thương con bằng tình thương của người mẹ? hoặc đơn giản, hắn tập trung vào bộ ngực của bà, như một khoái cảm về tình dục. Xét về mặt sinh học, những người mắc chứng bệnh này có hệ thần kinh giao cảm hoạt động rất ít, hoặc hầu như không hoạt động. Về hệ thần kinh giao cảm, nó là một phần chính trong hệ thần kinh tự trị, phụ trách về các phản xạ không điều kiện. Hệ thần kinh giao cảm chịu trách nhiệm cho những phản ứng vô điều kiện đó. Nhưng những bệnh nhân ASPD lại hiếm, rất hiếm khi có những phản ứng sợ hãi này, nói cách khác là hầu như không có. Bởi vì thế nên họ mới bị coi là “mắc bệnh” và vô cảm, không hề có cảm xúc đồng tình hay thương hại.

Ngoài ra, việc chuẩn đoán Hannibal Lector có mắc chứng ASPD còn có một tiêu chí, Hannibal phải có bằng chứng của bệnh Rối loạn đạo đức (Conduct Disorder) trong quá khứ cho đến trước 15 tuổi. Bệnh rối loạn đạo đức được tả là người bệnh có các hành vi công kích, gây hấn, phá hoại, lừa dối và xâm phạm các luật lệ. Và bệnh ASPD cũng là bệnh duy nhất trong các bệnh rối loạn nhân cách có một bệnh khác được xác định khi còn nhỏ để làm tiền đề chẩn đoán. Mắc bệnh rối loạn đạo đức không hẳn lúc nào cũng dẫn đến rối loạn nhân cách phản xã hội, nhưng mắc rối loạn nhân cách phản xã hội nhất định cũng sẽ mắc rối loạn đạo đức khi còn nhỏ. Tiêu chí này xuất hiện như một yếu tố ngoại truyện và khá mờ nhạt, nhưng có được đề cập đến trong bộ phim Hannibal Rising.

Harris viết cuốn Hannibal Rising sau khi nhà sản xuất Dino De Laurentiis (người giữ bản quyền điện ảnh về nhân vật Lecter) công bố rằng ông muốn thực hiện một phần phim nói về thời thơ ấu của Lecter cũng như làm sao Lecter lại trở thành một tên sát nhân hàng loạt và không thể thiếu sự giúp đỡ của Harris. (Harris còn viết kịch bản cho bộ phim.) Cuốn tiểu thuyết là một biên niên sử về cuộc sống thuở nhỏ của Lecter từ khi sinh ra trong một gia đình quý tộc ở Litva năm 1933, rồi trở thành trẻ mồ côi, cùng với người em gái yêu quý Mischa, năm 1944 khi máy bay Stuka của không quân Đức ném bom vào chiếc xe tăng của Liên Xô trước cánh rừng mà họ tị nạn. Ngay sau đó, Lecter và Mischa bị băn nhóm làm việc cho Đức Quốc xã – Litvan Hilfswillige bắt giữ, những kẻ đã giết và ăn thịt Mischa trước mắt Lecter. Một thành viên trong Hilfswillige cho là Lecter – dù không cố ý – đã ăn em gái mình.  Không thể đắp lành vết thương lòng, cậu bé trốn cùng với những kẻ đào ngũ và được gửi đến một trại mồ côi, chính tại nơi đây Lecter bị bắt nạt và bị hiệu trưởng lạm dụng. Khi trở thành một thanh thiếu niên 16 tuổi, Lecter được chú Robert và vợ chú người Nhật Bản, quý bà Murasaki, nhận làm con nuôi. Sau khi chú chết, Lecter trở nên khép kín, tạo dựng một mối quan hệ lãng mạn giả tạo với người dì goá; trong thời gian này anh cũng cho thấy được mình có một trí thông minh cao, thi đậu vào trường y với độ tuổi còn trẻ. Mặc dù bề ngoài cuộc sống khá thoải mái và ổn định, Lecter luôn bị ám ảnh bởi các hình ảnh man rợ và ý định trả thù cho cái chết của Mischa. Hắn giết người lần đầu khi còn là thanh thiếu niên, chặt đầu một người chủ cửa hàng bán cá phân biệt chủng tộc đã xúc phạm Murasaki. Hắn còn cẩn thận khám phá ra, bằng cách tra tấn, và giết những kẻ đã giết em gái hắn, trong quá trình từ bỏ những mối quan hệ với Murasaki cũng như nhân cách hắn dần bị huỷ hoại. Cuốn tiểu thuyết kết thúc với cảnh Lecter được nhận vào trường đại học John Hopkins.

Một phân tích sâu hơn về biến cố của Hannibal thời quá khứ (trước năm 15 tuổi). Biến cố về việc em gái bị ăn thịt, gia đình bị chết trước mắt mình có thể là một sang chấn tâm lý, ảnh hưởng và làm biến đổi nhân cách của nhân vật. Bởi bản thân Hannibal trong các bộ phim đều là giai đoạn trưởng thành. Duy nhất trong bộ phim Hannibal Rising, ta thấy được quá khứ của Hannibal, trong đó, cậu bé Hannibal rất dễ thương, như một cậu bé bình thường, chăm lo và bảo vệ cho em gái. Trước khi cả gia đình bị chết thì cậu được mẹ giao cho nhiệm vụ chăm em mình. Theo ICD10, thay đổi nhân cách kéo dài sau một sự kiện thảm họa tồn tại trong thời gian ít nhất hai năm theo sau một stress, thảm họa. Thảm họa này phải cực mạnh đến nỗi không cần thiết phải xem xét đến tính dễ bị tổn thương của cá nhân nhằm giải thích được tác động sâu sắc của stress đến nhân cách. Rối loạn này có đặc điểm là thái độ thù hằn hay ngờ vực đối với thế giới xung quanh, sự xa lánh xã hội, cảm giác trống rỗng vô vọng, luôn cáu gắt và xa lạ đối với những người khác. Rối loạn stress sau chấn thương có thể xuất hiện trước loại thay  đổi nhân cách này. Thay đổi nhân cách sau: trải nghiệm ở trại tập trung, các thảm họa, kéo dài tình trạng bị bắt với khả năng sắp bị giết, sự tiếp xúc với các hoàn cảnh đe dọa mạng sống như trở thành nạn nhân của bọn khủng bố, sự tra tấn.

Theo những nghiên cứu tâm lý của học thuyết gắn bó (attachment theory) thì mối quan hệ mẹ con và ký ức thời thơ ấu ảnh hưởng rất lớn tới sự phát triển nhân cách của trẻ em (Parkes et al., 1991). Hannibal đã được mẹ trao nhiệm vụ bảo vệ cho em nhưng Hannibal đã không làm được việc đó, ám ảnh về một nhiệm vụ không thực hiện được kèm theo việc biết thông tin từ một tên Hilfswillige cho là Lecter – dù không cố ý – đã ăn em gái mình khiến cho Hannibal khủng hoảng và rất có thể đây là nguyên nhân kép dẫn đến sự biến đổi nhân cách sau thảm họa. Sự kiện Hannibal và em gái Misha là sự kiện thảm họa (gia đình bị bắn giết hết trước mặt Hannibal) sau đó, Hannibal và em gái bị tấn công và em gái bị ăn thịt. Theo như nhà làm phim thể hiện, ký ức về cuộc tấn công này xuất hiện trở đi trở lại trong những giấc mơ của Hannibal sau đó, là một dạng ký ức đầu đời đau thương và chính điều này đã làm thay đổi nhân cách của Hannibal.

Chuẩn đoán phân biệt. Như trong DSM-V có viết, cần phân biệt ASPD với các bệnh sau bởi chúng có một số biểu hiện chung dễ nhầm lẫn: Hành vi đối kháng xã hội ở người trưởng thành: Có vài hành vi nhưng không đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn chẩn đoán. Rối loạn liên quan tới ma túy: Thường thấy trong bối cảnh nghiện và lệ thuộc ma túy, cần thận trọng vì rối loạn nhân cách này thường đi kèm với nghiện chất. Chậm phát triển tâm thần: Khiếm khuyết trí tuệ thường có hành vi chống đối xã hội. Nhân cách chống xã hội thì khác, họ có trí tuệ bình thường, ở một số trường hợp còn có trí tuệ cao. Nhân cách ranh giới: Thường kèm theo khuynh hướng tự sát, tự hạ thấp bản thân, gắn bó quá mức. Nhân cách ái kỷ: Tôn trọng pháp luật khi còn có lợi cho bản thân. Trong tất cả những series phim Hannibal, hành vi đối kháng xã hội là rõ ràng nhất và nó đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn chuẩn đoán như trên. Các rối loạn liên quan tới ma túy, chậm phát triển tâm thần hay nhân cách ranh giới, nhân cách ái kỷ hầu như chưa có chi tiết nào đề cập.

Những nguy cơ làm gia tăng khả năng mắc bệnh ASPD của Hannibal gồm có: gia đình chia cắt trong thảm họa thời thơ ấu, vắng bố. Lớn lên trong môi trường xã hội bất ổn (thể hiện trong các chi tiết rõ ràng ở bộ phim Hannibal Rising).

           2. Chứng rối loạn tâm thần Wendigo

Điểm đặc biệt là rất ít tài liệu chính thống nhắc đến rối loạn tâm thần Wendigo. Truyền thuyết mô tả Wendigo là một sinh vật với sừng hươu, gầy đến mức hốc hác, da khô, mắt sâu. Wendigo có mùi của sự phân rã, phân hủy xác động vật. Mặc dù mô tả có thể khác nhau đôi chút, hầu hết tất cả các nền văn hóa của các dân tộc trên đều cho rằng các Wendigo đại diện cho cái ác, ăn thịt đồng loại, siêu nhiên.  Các Wendigo được coi là hiện thân của ham mê ăn uống, tham lam, và dư thừa: không bao giờ hài lòng sau khi giết chết và mất một người, chúng liên tục tìm kiếm các nạn nhân mới.  Trong tài liệu lịch sử của rối loạn tâm thần Wendigo, một con người đã sở hữu tinh thần Wendigo sẽ thèm thịt người và những thứ khiêu dâm khác. Khi một người mắc chứng Wendigo, họ sẽ trải qua những rối loạn nội tâm và không thể chữa lành từ những nhà trị liệu tâm lý (thầy thuốc bản địa). Trong trường hợp nỗ lực không thành, chúng sẽ bắt đầu đe dọa những người xung quanh và có những hành động bạo lực hoặc chống đối xã hội. Trong văn hóa, Wendigo xuất hiện trong truyện ngắn The Wendigo của Algernon Blackwood. Wendigos đã được đề cập đến trong tiểu thuyết Pet Sematary của Stephen King. Sinh vật dựa trên wendigos xuất hiện trong những bộ phim nổi tiếng như:  Charmed, Supernatural,  Blood Ties, Hannibal và Teen Wolf.

Kết luận

Người ASPD có điểm đặc biệt là bản thân họ sẽ không có mong muốn thay đổi. Vì bản chất của họ là chống đối xã hội và có những suy nghĩ, logic khác người thường. Mà trong tâm lý, nếu bản thân bệnh nhân không muốn thay đổi và có những mô thức đối chọi lại nhà trị liệu thì rất khó để có thể chữa bệnh. Sự thuyên giảm bệnh được đo lường bởi tần suất tái phạm tội. Hầu hết các tài liệu đều tập trung vào việc đề xuất với người thân bệnh nhân các phương thức quản lý, tiếp cận vấn đề, giải quyết rắc rối do con họ gây ra, nhằm tự bảo vệ bản thân và tránh những tác hại lớn gây ra cho xã hội.

(Vui lòng trích rõ nguồn Phamtoquyen.com khi phát hành nội dung này)