Bộ phim trong ảnh là The Truman Show, ra mắt năm 1998, do Peter Weir đạo diễn và có sự tham gia của Jim Carrey trong vai chính. Đây là một trong những bộ phim tâm lý – triết học được đánh giá cao nhất cuối thế kỷ 20 vì nó đặt ra những câu hỏi rất sâu sắc về tự do, bản sắc cá nhân và thực tại.

Truman Burbank là một người đàn ông bình thường sống trong thị trấn ven biển hoàn hảo tên Seahaven.

Điều anh không biết là: Toàn bộ cuộc đời anh từ khi sinh ra đã được phát sóng trực tiếp trên truyền hình. Mọi người xung quanh đều là diễn viên. Thành phố là một phim trường khổng lồ. Cuộc sống của anh được đạo diễn bởi một nhà sản xuất quyền lực. Khi những chi tiết bất thường ngày càng xuất hiện, Truman bắt đầu nghi ngờ thế giới của mình.

—

Có những bộ phim giải trí rất thành công trong thời điểm ra mắt rồi nhanh chóng bị lãng quên. Nhưng cũng có những tác phẩm càng theo thời gian càng trở nên sâu sắc và đáng suy ngẫm hơn. The Truman Show (1998) là một bộ phim như vậy.

Thoạt nhìn, đây là câu chuyện về Truman Burbank – một người đàn ông bình thường sống trong một thị trấn yên bình, có công việc ổn định, gia đình hạnh phúc và những người hàng xóm thân thiện. Thế nhưng, điều Truman không hề biết là toàn bộ cuộc đời mình thực chất chỉ là một chương trình truyền hình khổng lồ được phát sóng trực tiếp cho hàng triệu khán giả trên khắp thế giới.

Phía sau cốt truyện đầy sáng tạo ấy là những câu hỏi triết học và tâm lý học sâu sắc về tự do, bản sắc cá nhân và ý nghĩa của một cuộc sống chân thực.

Chúng ta có thực sự đang sống cuộc đời của chính mình?

Thông điệp nổi bật nhất của bộ phim nằm ở câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng rất khó trả lời:

Những điều chúng ta tin tưởng, lựa chọn và theo đuổi có thực sự xuất phát từ chính mình hay được định hình bởi người khác?

Trong phim, Truman lớn lên trong một thế giới được thiết kế sẵn. Mọi con đường anh đi, mọi mối quan hệ anh có và thậm chí cả những nỗi sợ hãi của anh đều được người khác sắp đặt nhằm giữ anh ở lại trong chiếc “lồng” vô hình ấy.

Ngoài đời thực, con người cũng không hoàn toàn khác biệt. Từ khi sinh ra, chúng ta chịu ảnh hưởng bởi gia đình, nhà trường, văn hóa, truyền thông, mạng xã hội và vô số chuẩn mực xã hội. Nhiều niềm tin mà ta xem là của riêng mình thực chất được tiếp nhận một cách vô thức từ môi trường xung quanh.

Vì vậy, hành trình của Truman không chỉ là hành trình khám phá một bí mật. Đó còn là hành trình đặt câu hỏi về những điều vốn được xem là hiển nhiên.

Cái giá của sự tự do

Một điểm thú vị của bộ phim là Truman không hề sống trong đau khổ.

Ngược lại, thế giới của anh gần như hoàn hảo. Không có tội phạm, không có chiến tranh, không có bất ổn hay những biến cố lớn. Mọi thứ đều được kiểm soát để bảo đảm anh luôn an toàn.

Tuy nhiên, sự an toàn ấy phải đánh đổi bằng tự do.

Bộ phim cho thấy một nghịch lý quan trọng của đời sống con người: càng được bảo vệ tuyệt đối, chúng ta càng mất đi quyền lựa chọn. Và khi mất đi quyền lựa chọn, chúng ta cũng dần đánh mất quyền làm chủ cuộc đời mình.

Đó là lý do cuối cùng Truman chấp nhận bước về phía điều chưa biết. Anh lựa chọn sự bất định của thế giới thực thay vì sự hoàn hảo giả tạo mà người khác xây dựng cho mình.

Con người không chỉ cần hạnh phúc, mà còn cần sự thật

Nhiều người cho rằng mục tiêu tối thượng của cuộc sống là hạnh phúc. Nhưng The Truman Show lại đưa ra một góc nhìn khác.

Nếu hạnh phúc được xây dựng trên sự dối trá thì liệu nó còn có ý nghĩa?

Truman có một cuộc sống mà nhiều người mơ ước. Thế nhưng khi những dấu hiệu bất thường xuất hiện, anh không thể tiếp tục phớt lờ chúng. Một phần sâu thẳm trong con người anh luôn thôi thúc phải tìm ra sự thật.

Bộ phim cho thấy con người không chỉ có nhu cầu được an toàn hay thoải mái. Chúng ta còn có nhu cầu hiểu rõ thực tại mình đang sống và được quyền lựa chọn con đường của bản thân.

Đó là một trong những động lực nền tảng của sự trưởng thành.

Khi sự bảo vệ biến thành kiểm soát

Nhân vật Christof – người tạo ra chương trình – luôn tin rằng mình đang làm điều tốt nhất cho Truman.

Ông tạo ra một thế giới không có đau khổ. Ông loại bỏ mọi rủi ro có thể gây tổn thương cho Truman. Ông kiểm soát mọi thứ để đảm bảo cuộc sống của anh diễn ra suôn sẻ.

Nhưng chính ở đây bộ phim đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm:

Liệu chúng ta có quyền quyết định cuộc đời người khác chỉ vì tin rằng mình biết điều gì là tốt nhất cho họ?

Thông điệp này đặc biệt có ý nghĩa trong giáo dục và nuôi dạy trẻ. Nhiều người lớn mong muốn bảo vệ trẻ khỏi thất bại, sai lầm và đau khổ. Tuy nhiên, nếu mọi quyết định đều được đưa ra thay trẻ, các em sẽ không có cơ hội phát triển năng lực tự chủ và trách nhiệm cá nhân.

Đôi khi, trưởng thành không đến từ việc được bảo vệ khỏi mọi khó khăn, mà đến từ việc được quyền đối diện với chúng.

Một lời tiên tri về thời đại mạng xã hội

Khi bộ phim ra mắt năm 1998, khái niệm mạng xã hội gần như chưa tồn tại. Thế nhưng nhìn từ hiện tại, The Truman Show giống như một lời tiên tri đáng kinh ngạc.

Ngày nay, hàng triệu người chia sẻ cuộc sống cá nhân lên internet mỗi ngày. Nhiều khoảnh khắc riêng tư trở thành nội dung công khai. Không ít người bắt đầu nhìn cuộc sống của mình qua lăng kính của người xem, của lượt thích và của sự chú ý từ cộng đồng mạng.

Điểm khác biệt duy nhất là Truman không tự nguyện trở thành một chương trình giải trí. Còn trong thời đại số, nhiều người chủ động đưa bản thân vào vai trò ấy.

Điều này khiến bộ phim trở nên gần gũi và đáng suy ngẫm hơn bao giờ hết.

Bước qua cánh cửa cuối cùng

Cảnh kết của The Truman Show được xem là một trong những kết thúc mang tính biểu tượng nhất lịch sử điện ảnh.

Cánh cửa cuối cùng mà Truman bước tới không chỉ là lối thoát khỏi phim trường. Nó tượng trưng cho khoảnh khắc con người lựa chọn sự thật thay vì ảo tưởng, lựa chọn tự do thay vì kiểm soát và lựa chọn trưởng thành thay vì phụ thuộc.

Đó là khoảnh khắc mỗi người đều có thể bắt gặp trong cuộc đời mình, khi phải quyết định giữa việc tiếp tục sống trong những điều quen thuộc hay dũng cảm bước vào vùng đất chưa biết.

Sau gần ba thập kỷ, The Truman Show vẫn khiến người xem suy nghĩ bởi nó không chỉ kể câu chuyện của một nhân vật hư cấu. Nó phản chiếu câu hỏi mà bất kỳ ai cũng có thể tự đặt ra cho mình:

Cuộc sống tôi đang sống hôm nay là kết quả của những lựa chọn thật sự của bản thân, hay chỉ là kịch bản mà tôi đã vô thức chấp nhận từ rất lâu trước đó?

Một điểm thú vị dưới góc nhìn tâm lý học phát triển: bộ phim có thể được xem là câu chuyện về quá trình hình thành self-concept (khái niệm bản thân).

Truman bắt đầu bằng việc chấp nhận thế giới như nó vốn có, sau đó hoài nghi những niềm tin cũ, và cuối cùng tự định nghĩa lại bản thân. Đây cũng chính là hành trình mà nhiều người trưởng thành phải trải qua ít nhất một lần trong đời.