Nhân Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10

Chúng ta thường khuyên một người đang căng thẳng hãy nghỉ ngơi, học cách quản lý cảm xúc, suy nghĩ tích cực và chăm sóc bản thân tốt hơn. Những lời khuyên ấy không sai. Nhưng đôi khi, chúng ta quên mất một câu hỏi quan trọng hơn: Điều gì đang khiến người đó liên tục phải cố gắng để giữ cho mình ổn?

Một người có thể học cách bình tĩnh trước áp lực. Nhưng họ không thể tự mình điều chỉnh khối lượng công việc vô lý. Một học sinh có thể học cách đối diện với cảm xúc tiêu cực. Nhưng em không thể tự mình chấm dứt tình trạng bắt nạt. Một giáo viên có thể học cách phục hồi sau những ngày mệt mỏi. Nhưng kỹ năng quản lý căng thẳng không thể thay thế cho sự hỗ trợ từ đồng nghiệp, lãnh đạo và một môi trường làm việc công bằng.

Đây là điều chúng ta cần nhìn nhận nghiêm túc khi nói về sức khỏe tâm thần: không phải mọi khó khăn đều bắt nguồn từ bên trong mỗi người, và không phải mọi vấn đề đều có thể giải quyết bằng nỗ lực cá nhân.

Chúng ta đang giúp con người khỏe mạnh hơn, hay chỉ giúp họ chịu đựng tốt hơn?

Trong nhiều năm, việc chăm sóc sức khỏe tâm thần thường được tiếp cận thông qua những kỹ năng cá nhân: nhận diện cảm xúc, kiểm soát căng thẳng, thực hành chánh niệm, xây dựng tư duy tích cực và nâng cao khả năng phục hồi.

Những kỹ năng này có giá trị. Chúng giúp con người hiểu mình, điều chỉnh phản ứng và tìm được cách ứng phó phù hợp trước những khó khăn không thể tránh khỏi.

Vấn đề xuất hiện khi chúng trở thành câu trả lời gần như duy nhất cho mọi khó khăn.

Khi một nhân viên kiệt sức, chúng ta khuyên họ quản lý thời gian tốt hơn. Khi một học sinh lo âu, chúng ta dạy em hít thở sâu. Khi một giáo viên mất động lực, chúng ta khuyến khích họ tìm lại niềm vui trong công việc.

Nhưng nếu khối lượng công việc vẫn quá lớn, áp lực thành tích vẫn không giảm, những hành vi gây tổn thương vẫn tiếp diễn và người cần hỗ trợ vẫn không được lắng nghe, thì những lời khuyên ấy có thể chỉ giúp con người thích nghi lâu hơn với điều kiện đang khiến họ kiệt sức.

Đáng lo ngại hơn, người gặp khó khăn có thể bắt đầu tin rằng vấn đề nằm ở chính mình. Họ nghĩ mình chưa đủ mạnh mẽ, chưa đủ tích cực, chưa biết quản lý cảm xúc hoặc chưa cố gắng đủ nhiều.

Khi ấy, một chương trình được thiết kế để chăm sóc sức khỏe tâm thần có thể vô tình tạo thêm áp lực: ngoài việc phải hoàn thành công việc, học tập và các trách nhiệm thường ngày, mỗi người còn cảm thấy mình phải làm thật tốt việc giữ cho bản thân luôn ổn định.

Sức khỏe tâm thần không nên trở thành một thành tích nữa mà con người phải đạt được.

Sức khỏe tâm thần được hình thành trong những mối quan hệ và điều kiện sống cụ thể

Con người không sống tách biệt khỏi môi trường của mình. Cảm giác an toàn, giá trị bản thân, khả năng kiểm soát cuộc sống và sức khỏe tinh thần đều chịu ảnh hưởng từ những gì diễn ra xung quanh.

Một người sẽ khó cảm thấy an toàn nếu luôn phải đề phòng sự chỉ trích. Họ khó phục hồi nếu không có thời gian nghỉ ngơi thực chất. Họ khó duy trì động lực nếu những nỗ lực liên tục bị xem nhẹ. Và họ khó tìm kiếm sự giúp đỡ nếu mỗi lần lên tiếng đều có nguy cơ bị đánh giá là yếu đuối hoặc thiếu năng lực.

Điều tương tự cũng xảy ra với trẻ em.

Một đứa trẻ thường xuyên bị loại khỏi các hoạt động tập thể không chỉ cần học cách tự tin hơn. Em còn cần một tập thể biết đón nhận sự khác biệt. Một học sinh mắc lỗi không chỉ cần học cách điều chỉnh cảm xúc. Em còn cần những người lớn có khả năng hướng dẫn mà không làm tổn thương lòng tự trọng. Một trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt không chỉ cần được dạy kỹ năng thích nghi. Em còn cần môi trường học tập đủ linh hoạt để đáp ứng những nhu cầu chính đáng của mình.

Điều đó không có nghĩa môi trường quyết định hoàn toàn sức khỏe tâm thần. Mỗi người vẫn có những đặc điểm, trải nghiệm, nguồn lực và nhu cầu riêng. Hai người sống trong điều kiện tương tự có thể phản ứng rất khác nhau.

Nhưng chính vì con người khác nhau, chúng ta càng không nên mặc định rằng ai cũng phải thích nghi theo cùng một cách, hoặc rằng người gặp khó khăn hơn là người có vấn đề lớn hơn.

Một cách tiếp cận nhân văn cần đồng thời quan tâm đến năng lực của cá nhân và chất lượng của môi trường. Chúng ta cần giúp con người có thêm nguồn lực để ứng phó, đồng thời giảm những rào cản không cần thiết đang làm suy giảm sức khỏe của họ.

Một môi trường lành mạnh không phải là nơi không có khó khăn

Có một hiểu lầm khác cần được tháo gỡ: chăm sóc sức khỏe tâm thần không có nghĩa là loại bỏ mọi áp lực, tránh mọi cảm xúc khó chịu hay tạo ra một môi trường lúc nào cũng dễ chịu.

Học tập có thể đòi hỏi nỗ lực. Công việc có thể đi kèm trách nhiệm. Các mối quan hệ đôi khi có bất đồng. Trưởng thành cũng bao gồm việc đối diện với thất bại, thất vọng và những điều không diễn ra như mong muốn.

Điều tạo nên khác biệt không đơn giản là có hay không có áp lực, mà là áp lực có tương xứng với nguồn lực hay không; con người có quyền chủ động đến đâu; họ có được đối xử công bằng không; và họ có thể tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần hay không.

Một môi trường lành mạnh không nhất thiết phải loại bỏ mọi khó khăn. Đó là môi trường trong đó con người có cơ hội học hỏi từ khó khăn mà không liên tục bị đẩy vào trạng thái quá tải, bị hạ thấp giá trị hoặc mất đi cảm giác an toàn.

Ở đó, sai lầm được xem là cơ hội để điều chỉnh, chứ không phải cái cớ để làm nhục một người. Phản hồi được đưa ra nhằm cải thiện công việc, chứ không nhằm đe dọa. Sự khác biệt được nhìn nhận như một thực tế cần đáp ứng, chứ không phải một khiếm khuyết cần xóa bỏ.

Và quan trọng nhất, mỗi người có thể nói rằng mình đang gặp khó khăn mà không phải lập tức lo sợ về những hậu quả có thể xảy ra.

Trách nhiệm chăm sóc sức khỏe tâm thần không thể dừng lại ở mỗi cá nhân

Nếu thừa nhận sức khỏe tâm thần chịu ảnh hưởng từ môi trường, chúng ta cũng cần nhìn nhận lại trách nhiệm của những người có quyền thiết kế và điều hành môi trường ấy.

Trong một tổ chức, điều này có nghĩa là không chỉ tổ chức các hoạt động chăm sóc nhân viên, mà còn phải xem xét cách phân bổ công việc, cơ chế đánh giá hiệu suất, chất lượng quản lý, quyền nghỉ ngơi và cách xử lý những hành vi gây tổn thương.

Trong một trường học, điều này có nghĩa là không chỉ dạy học sinh kỹ năng cảm xúc, mà còn phải xem xét văn hóa ứng xử, cách người lớn phản hồi trẻ, tình trạng bắt nạt, áp lực học tập và khả năng tiếp cận hỗ trợ tâm lý.

Trong gia đình, điều này có nghĩa là không chỉ yêu cầu trẻ biết nghe lời, tự lập và kiểm soát cảm xúc, mà còn phải tạo ra những mối quan hệ đủ an toàn để trẻ có thể chia sẻ nỗi sợ, thừa nhận sai lầm và bày tỏ nhu cầu của mình.

Trách nhiệm của cá nhân vẫn rất quan trọng. Chúng ta cần học cách chăm sóc bản thân, nhận diện giới hạn, tìm kiếm sự hỗ trợ và chịu trách nhiệm với những lựa chọn của mình.

Tuy nhiên, trách nhiệm ấy phải tương xứng với khả năng kiểm soát thực tế. Không thể yêu cầu một người tự giải quyết những vấn đề mà họ không có quyền quyết định. Không thể coi việc lên tiếng là giải pháp đầy đủ nếu môi trường không có cơ chế lắng nghe và bảo vệ người lên tiếng.

Một lời hỏi thăm chỉ có ý nghĩa khi người hỏi thực sự sẵn sàng lắng nghe. Một cuộc khảo sát chỉ có ý nghĩa khi kết quả có thể dẫn đến hành động. Một chương trình wellbeing chỉ có ý nghĩa khi tổ chức sẵn sàng xem xét lại chính những điều mình đang làm.

Đừng chỉ đo xem chúng ta đã làm bao nhiêu, hãy xem điều gì đã thay đổi

Ngày nay, nhiều tổ chức và trường học đã quan tâm hơn đến sức khỏe tâm thần. Đây là một chuyển biến đáng ghi nhận. Nhưng sự hiện diện của nhiều hoạt động không tự động chứng minh rằng sức khỏe tinh thần đã được cải thiện.

Một buổi hội thảo có thể thu hút đông người tham dự. Một chiến dịch có thể tạo ra những hình ảnh đẹp. Một ngày hội có thể mang đến niềm vui và những cuộc trò chuyện ý nghĩa.

Nhưng sau tất cả, những câu hỏi quan trọng vẫn còn đó.

Người tham gia có biết tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần không? Họ có cảm thấy mình được lắng nghe hơn không? Những người từng bị loại trừ có thực sự được kết nối hơn không? Những nguyên nhân gây căng thẳng có được nhận diện và giảm bớt không? Những người cần hỗ trợ có tiếp cận được dịch vụ phù hợp không?

Không phải mọi thay đổi đều có thể đo lường ngay lập tức. Cũng không phải mọi chương trình đều cần tạo ra một kết quả lớn trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, chúng ta cần phân biệt rõ giữa hoạt động, trải nghiệm và tác động.

Nếu chỉ đếm số lượng hoạt động, chúng ta biết mình đã làm gì. Nếu tìm hiểu trải nghiệm của người tham gia, chúng ta biết họ đã cảm nhận điều gì. Nhưng chỉ khi theo dõi những thay đổi phù hợp theo thời gian, chúng ta mới có cơ sở để đánh giá liệu những nỗ lực ấy có đang tạo ra giá trị thực sự hay không.

Điều này đòi hỏi sự khiêm tốn. Chúng ta cần sẵn sàng thừa nhận khi một cách làm chưa hiệu quả, lắng nghe những trải nghiệm không phù hợp với kỳ vọng của mình và điều chỉnh dựa trên bằng chứng thay vì chỉ dựa vào ý định tốt đẹp.

Bởi vì ý định chăm sóc con người và kết quả chăm sóc con người là hai điều có liên quan, nhưng không đồng nhất.

Nhân Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10

Có lẽ điều đáng làm nhất trong ngày này không phải là nhắc nhau thêm một lần rằng sức khỏe tâm thần rất quan trọng. Hầu hết chúng ta đã biết điều đó.

Điều cần thiết hơn là nhìn lại cách chúng ta đang đối xử với bản thân và với những người xung quanh.

Chúng ta có thực sự lắng nghe khi ai đó nói rằng họ đang quá tải, hay lập tức đưa ra lời khuyên? Chúng ta có tạo điều kiện để người khác được nghỉ ngơi, được mắc lỗi và được tìm kiếm sự giúp đỡ, hay chỉ mong họ tiếp tục hoàn thành tốt vai trò của mình? Chúng ta có chấp nhận những người khác biệt, hay chỉ cảm thấy dễ chịu khi họ biết cách che giấu sự khác biệt ấy?

Và khi một người không còn đủ sức để tiếp tục, phản ứng đầu tiên của chúng ta là tự hỏi họ đã làm gì chưa đúng, hay xem xét liệu có điều gì trong môi trường cần được thay đổi?

Không có một kỹ năng, một ứng dụng hay một chương trình đơn lẻ nào có thể giải quyết mọi vấn đề về sức khỏe tâm thần. Cũng không có một môi trường nào có thể loại bỏ hoàn toàn những khó khăn trong cuộc sống.

Nhưng chúng ta có thể xây dựng những môi trường ít gây tổn thương hơn, nhiều cơ hội kết nối hơn, công bằng hơn và sẵn sàng hỗ trợ hơn.

Chúng ta có thể giúp mỗi người phát triển khả năng ứng phó mà không biến sự kiên cường thành yêu cầu phải chịu đựng vô hạn. Chúng ta có thể khuyến khích sự chủ động mà không phủ nhận những giới hạn thực tế. Chúng ta có thể tôn trọng trách nhiệm cá nhân mà không quên trách nhiệm của cộng đồng và tổ chức.

Chăm sóc sức khỏe tâm thần không chỉ là giúp một người đứng vững trước những điều khó khăn. Đó còn là cùng nhau tạo ra những điều kiện để họ không phải liên tục gồng mình mới có thể đứng vững.

Và đôi khi, thay đổi có ý nghĩa nhất không bắt đầu bằng câu hỏi: “Bạn cần làm gì để cảm thấy tốt hơn?”

Nó bắt đầu bằng một câu hỏi khác:

“Chúng ta có thể thay đổi điều gì để mọi người không phải chịu đựng nhiều đến thế?”